El presente documento, provisoriamente titulado awaymanta, es la ultima transcripción a mano de varias entrevistas hechas en el histórico pueblo de Chuschi en 1975. En esta ocasión, con ayuda inicial del amigo M.O. se hizo una entrevista a don D. C. un experto en la materia, que ademas fue varayoq y tenia lazos de compadrazgo con Billie Jean Isbell. Esta transcipción va en memoria de ambos. Si bien no es de interés "literario" en el sentido estricto - a no ser que se considere el tejido como forma de escritura, cosa que van investigado muchos- esta entrevista, marcada por el encuentro chapu chapu de dos bilingüismos precarios, con mayor competencia en quechua del entrevistado y en castellano del entrevistador, puede ser de interés para la lexicografía del tejido , tanto en torno a algunas técnicas que se trata de abordar, como la presencia de ciertos materiales y dibujos. Tambien, como ya ha señalado Cassandra Torrico sobre la competencia técnica en los tejidos en Bolivia, se ve claramente que las visiones en torno a la taxonomía de los tejidos. técnicas y materiales varian notablemente entre el entrevistador y el entrevistado. Sin para aquel son importantes, para este son irrelevantes. Punto a tomar en cuenta, sobre todo en esta época de harta inquietud epistemológica y antología que tal vez no se de en el campo. De todos modos, se agradece la infinita paciencia del Don D. C. en contestar insistentes preguntas fuera de lugar. Tal vez estos materiales sirvan para estudiar algunas pautas del dialogismo oral en quechua, así como el uso constante del sufijo -pas (inclusión) en vez de marcadores distintivos en torno a las clasificaciones. Pero lo mas importante es conservar la memoria viva de este pueblo histórico, a través de las palabras de uno de sus mayores. Dado Queda la tarea de traducir estos estos y otros materiales previos. Hemos mantenido en reserva los nombres de los entrevistados hasta que ellos o sus descendientes directos nos den la autorización.
AWAYMANTA, entrevista sobre el tejido, Chuschi 1975
D: D. C.
M: M. O.
Y: Entrevistador
D: Oveja, paco, llama, chaykunata ima rutuna? Chaytachu qan yachayta munakni? Ah… chaytaqa riki hapichariniku, waqtaruspa atakachanta, cuchilluchawan cuchuruniuki, riutuchaniku.
M:Kawsaskaqllamanta kayta rutuna, aw?
D: Kawsakaqllamanta rutuna riki, chay wañusqanmantaña qaranta rutunku,
Y: Imawantaq rutukichik?
D: Cuchilluwanyá… paqotapas, llamatapas, liwta miki.
Y: Hay días especiales en que se corta la lana o en cualquier tiempo cortan?
M: Ima tiempo chay… cuchunku?
D: Febrero, marzo, hasrta abril.
Y: Wakin killakunapitaq?
D: Manan. Wañurunman sarna hapiruptin, chiripim chayna wañueunman.
M: Fiesta ruwaspa icha rutunkichik, aw?
D: Mana.
Y: Wañuptinri… qarakkamanta urqurubkichin cuchillullawan?
D: Cuchilluwanyá riki.
W: Wakinqa… cuclilkluwanpas, tiejrawanpas, latawanpasm, aw?
D: O qepichawanpas, botallea paki qespi ya riki.
Y: Chaymanta imatataq chay… lanawan?
D: Lana?... pachakunara ya riki.
Y: No, no… todo el proceso, después de cortar lalana qué se hace?
M: CXhaymanta chay lanata puchkanku riki, aw?
D: Puchkakunya riki.
D:Taqsasparaq ya, qoñi yakuchawan taqsaspa miki. Chay tukurunku iskay kinsa killapipas o menospipas, según yá. Chaynata taqsaspanku puchkankutaq, chay qanrantinñataq daleruspaya, atakan nin, chyallatan taqsanku. La punta de su pata pe.
Y: lo que está sucio nomas. ¿Esos montones de lana cómo se llaman?
M: Chay rutuynita miki.
D: Sí, chay rutuy miki.
Y: Rutuy, lo que está la lana montonado después de cortar se llama rutuy.
D: Ajá, montonado rutuy miki.
M: Rutuy llamapa, aw?
D: Llamapa, ósea
Y: Kawchi? Y cuando esta envuelto ya se llama rutuy.
Y: O sea primero e envuelve y se llama kawchi. Chaymanta cuando ya está terminado.
D: Terminau pes se lleva a la casa.
Y: Y se llama rutuy, uq rutuy
D: Uq rutuy
M: Millma
Y: Millma qué cosa es?
D: Lana pe
Y Lana asi nomas, chanalla?
D: Ajá
Y: Sin envolver.
D: Ajá
Y: Chayamantari… puchkankichik, no?
D: Chaymanta puchkanñaya riki, puchkanña riki, puchkaspaqa claro imapas manta, llikllapaqpas o… baytapaqpas o se cordilletepaqpas, ponchipaqpas, puñunapaqpas, costalpaqpas, o se cualquier cosa pues.
M: Lliw clasepaqmi.
Y: Ymaynataq puchkankichik?
D: Puchkaniku tiqaruspayá.
Y: Imataq chay.
D: Así.
Y: O sea ir jalando de poco a poco, no? Chaymantari?
D: Chaynaruspañataq kallapachaman, ose… makinmanpas arwiykuspa
M: Makinmanpas arwiskuspa, aw?
Y: Lo que yop quieero sabe es: creo que primero hilan una vez, y después lo vuelven a envolver, no?
D: A volver es puchkay.
Y: Ya, primero es puchkay no, cuanlo la lana esta asi nomas chaymantaqa kawpuy.
D: Ah, sí, kawpuy.
Y: Es cuando hay un hilo y se envuelve y…
D: Ajá puchkatilluman huntaruspa, hinaptinqa riki kururarunña, guardakunña ya costalillumanpas.
Y: Kurururuspa este kaqpunku?
D: Mm, chay kawpueuspa listuña yá, ose wakinta riki kawpuq(takunchu) chay mana kawpusqa riki llikllapaqñayá. Chay iskay (panapaq) llikllataq o sea costalpaq, puñunapaq kaqpaqa riki kawpunku.
Y: ¿Cuántos grosores de hilos hay?
M: Chayqa llutanpiñam, aw?
D: Llutanpiñam, tantus…
M: Gustuykita… raku
D: Llallitapas, llallichatapas.
D: Más delgadito: llallicha, un poquito más grueso llañu, más grueso raku.
Y: Chaymantari ima timpopitaq tininkichik?
D: Aaa ima timpopipas tinikuyá, chaytaqa riki munas…
Y: Pero… lana solo o cuando está hilado ya.
M: Llutantan, iguayllam chayqa.
D: Igualmiyá chayqa.
Y: ¿Cuantos colores hay?
D: Pero chaytaqa munasqankutañam mas iskay kinsa colortapas, verdeta, qelluta, pukata, munasqankuta miki.
Y: No, no, ¿cuántos colores se usan acá en Chuschi?
D: Todo, todo… color… rosado, verde, qello, cuanto color.
Y: Reqsisqaykitayá willaykuway, qayka colorta reqsinki qan?
D: Rosados, durasnupa sisan, puka, verde, qello,morado, celestre, guinda, retamapa sisan, sapallo qello, nada más yo consco.
Y: ¿Tú conoces algún color más?
M: Ihual; nomas.
Y: ¿Y cómo tiñen, imaynatataq tininkichik?
D: Mancachapi yanurun yakuta hinaspan miki.
Y: Yakuta nawan esteee…
D: Ninaswanyá yanuku, primuspipas.
Y: Pero primero see…
M: Timpuchin yakuta.
D: Nogalyuqta kachichayuqtapas.
Y: Ah, con nogal y con sal afinikuq.
D: Afinakuypan hinaspa chaykunatapas hinaykunkuyá.
Y: Yanakunku, imataq chay
D: Allpa hina yá como igual de tierra.
M: Como cal.
D: Chaynaspan tininku miki chay tiniramunku y tiniramun, yakuchapi chapuykuspa, saykun, chakirun, kururamun.
M: Masar tender pe.
Y: Chaymantaqa imata… ima cosakunatataq ruwankichik, chaymanta?
D: Qatumanta?
Y: Yaytumanta.
D: Likllata, chumpita, hilarachakunata.
Y: Imtaq chay hilera.
D: Hilera pes.
M: Llanucha aw?
Y: Manachu chay chumpichu
D: Manan kay chumpichu. Kaymi chunpiqa.
M: Puntanpi… hilerachakuna.
Y: ¿Chaymanta qué mas?
D: Chaymanta lliklla, kay lliklla pe.
Y: Todo, todo lo que hacen, sogas.
D: Pero ponchomanpas listaman yaykunqa riki.
Y: No, ¿qué cosa es lo que hacen con la lana o sea todo lo que hacen?
D: Todo pe.
M: Todo.
Y: ¿Pero como se llama eso de todo? Por ejemplo…
M: Ruwanku miki camisata, cordilletementa ruwaspa pantalonkunata
D: Ah chay nantaq riki, chulla colorlla pero, chay cordillete beyeteqa riki ruyaqllamanta. Ruyaq yanallamanta; chunpimanqa chay tapanakusunchis colormi yaykuchkan… ah, colorlla, mana miki pantalonmanqa, chulla colorlla, yanalla.
Y: Otaq color yana o ruyaq.
D: Ruyaqlla, chulla uq clasepaqmi bayta bayta chay baytaman yaykun cordileteman… cada uno chaykuna qespirin telarpi.
Y: Ya, esteee, que es lo que hacen… por ejemplo warakas
M: Warakatapas.
D: Warakaqa chay yanamanta alcapamanta, llamamantapas, llamamanta.
Y: Llamamanta.
D: Llamamanta, osea paqomantapas.
Y: Y carnerumanta mana…
D: Mana, carnerumanta mana.
Y: Chaymantari?
D: Llamaqa punchupi, ima… llikllapipas /resirikamun/ panapapi; kurunpipas /resikuykamun/ ruyaq riki; después napipas, ponchopipas llutan color yakun chaymanta, ponchomanta.
Y: Ya, punchupiqa de cualquier clase se puede hacer.
D: /z/
Y: Manan, pero llama oveja todo.
D: No, no, llala oveja yaykunchu, llama purallam.
Y: Chumpikunapiri?
D: Chunpipas kan, chunpipi hilaraoas kan, chinpitakunapi /z/
Y: Llamalla?
D: Mmm llama. Llamaqa tukymanmi yaykun, llapachanman…
Y: Chay paqori imallapaqtaq yaykun?
D: Ima.
Y: Paqo.
D: Paqo pes paqo, chay iguallla paqo llama chay iguallla millmanqa /z/
Y: Alpaca y llama entran oara todo, y… carsnero imallapaqtaq yaykun?
D: Carneropaqa miki nallapaqmi ponch… ponchopapas kanmi. Carneropaqa chunpipas kanmi, llikllapapas kanmi.
Y: Pero….
D: Mas contiene alpaca y llama.
Y: Qué cosa es lo que hacen acá, bayeta, cordillete.
D: Nada más chulla colorllamanta /z/
Y: No, yo quiero saber qué cosa hay…
Y: Chinpi, cordollete, bayeta.
K: /z/
Y: De todas las cosas que hay.
D: Ah ya, bayta, cordollete, chinpita, waeaka, lliklla, ponchos, chonpi, hilera.
Y: Chaymanta?
D: Chaykunapi miki, hasta ovajataq yaykunmi sombreromanpas
Y: Chaymanta imatapaq riwankichik, waskata…
D: Ah waskakunata, lama waska,
Y: Ya, pellonkunatapas…
D: Mmm pellon pes
Y: Chinpi watu
D: Ah, chinpi watu lliw pes
Y: O sea yo quiero saber todo lo que hacen con la lana, todas las cosas que hacen con lana.
M: Hablando de eso no vas a acabar.
Y: No, por ejemplo…
M: Es todo en general pues, tu pantalón puede ser también tu camisa.
Y: No, acá en Chuschi
M: Aca en Chuschi pe… de todo hacen.
D: Mm todo hacen.
M: Por ejemplo, tu chompa pueden hacer acá.
D: Ajá, pantalón también, ponchos llikllas, de todo
M: Chompas todo pe, se hace.
Y: No pero lo mas común qué cosa es chinpi watu, después…
M: Casi en general; pues… imatapas
D: Mmm… lliw ya, lliwtam miki.
Y: {ero kay lliuwnapaqa iman sutin ya.
D: Kay nakunapa?
Y: No, no, (esto) lo que hacen cuál es su nombre?
Yo quieero saber el nombre de todo.
M: No pe.
D: Ruwanku lliwña ya
M: Chaytaqa ruwayta yachanku, aw
D: Aaaa… /z/ lliwchallam chaykunatapas yachankuqa, yaqa lliwcham. Pero waki wakillantaqa, pero mana qalay qalaycha /z/ único mana (cofiarta) ni (punaartar) manataq yachanichu, bayta batillatañan /z/
Y: Pero qanqa yachanki wakin rinakunata ruwasqankuta.
D: Ajá chayta qawaspaumi ñoqapas riki.
Y: Chaymanta… caronas también hacen, ¿no?
D: Todo.
Y: ¿Ya, en los caballos qué cosas se utilizan? Caronas
M: Hay dos clases pues, cabllupiqa riki kaypi kaptinqa /x/sillapi kaptinñataqmi monturata riendasta lliwta riki, sillakunapaq; cargapapqa manataq riki.
Y: Ya, o sea para silla es pellón, ¿y la cosa esa es para la cuestión de la carga?
D: Ah… ataqnu.
Y: Ya, cinchakunatapas ruwankichik.
D: Cinchakunata ya.
Y: ¿Cincha, cuantas clases de cincha hay?
M: /z/
D: Mmm, mas uq clasipas iskay clasepas kanman, mas ovejamanta o alpacamanta creques mas iskay clase chulla clasepas kanman, chayllam mana maspas yaykutaqchu.
Y: Sogas, ¿cuántas clases de sogas hay?
D: Total dos clases no más.
Y: ¿Cómo que dos clases?
D: Como blanco o sea… con blanco ósea negro o sea /x/
Y: Cuando es blanco y negro…
D: Kinsa iskay clasemanta ya
Y: No tienen ningún nombre especial
D: Mmm
Y: Después, ¿que más hacen para caballo?
M: Mas imachakuna sinpanku miki
D: Mana mana sinpanku chaykunataqa, /z/ chayqa rindastinmi
M: Reindasta ya, manachu hanay qanaypipas kachkan…
D: Jaki… mam riendachu chayqa
M: Arriba está colgado, ¿no ves?
Y: Sí.
M: Eso también hacen pues.
Y: ¿Acá? Kaypichu ruwanku.
D: No, no, kaypi ruwankuchu chaytaqa.
M: Acá no hace pero en otro sitio hacen pe.
Y: Chaymantari esteee… warmukuna churakunakupaq imatataq ruwanku?
D: Chay millmamanta? Chimpita, chumpi nada mas. Carneropañataq riki walinku.
Y: Walinku? Imataq chay walinklu?
D: Centro pe.
Y: Walinku, centro, lliklla… rebozo… rebosotapas ruwankichikchu?
D: Já?
M: Reboza.
D: Reboza no, pero algunos sí. Wakin ruwanku miki.
Y: Kaypi.
D: Mmm ruwanku, manta manta /z/
Y: Adornokunatari manachu ruwankichik?
D: Já?
Y: Adornukunata, warmikunapaq.
D: Mana.
Y: Manachu kay
M: Sinpa watuta? Ruwankutaq miki, ¿aw?
D: Tipatapas, pero mana kay lanamantachu.
Y: Pero… manachu lanamanta tipaqa?
D: Manam lanamantachu, chayqa cintamanta miki.
Y: Kay simbrero kaqri iman sutin?
D Tercipeluta?
Y: Terciopelo, ¿no?. ¿Pero lo que está dibujado que cosa se llama?
D: Qocha qenqo.
Y: QWocha qenqo?,,,, Y…, runakunapari?
D: Qaripaqa gustan miki pantalonllankuta /z/
Y: Y pantalón… sacvutaqa manachu ruwanku?
D: Ruwankutaq wakin miki.
Y: Camisatari?
D: Mana.
Y: Wasikunapaqri imatataq rtuwankichik?
/x/
Y: Cosachapari, carganapaq imatataq…
D: Chaypaqa costalllatam, costal y waska. Vacapamanta, toromantapas y alpacakunapa waskakunawan miki.
Y: Vacakunapa iman sutin chay waskapa?
D: Qara wasla, llama waska llamapamantañataq.
Y: Igualllatachu ruwankichin chay qara waska y…
D: Llamapata?... No, uq clasetam, llama waskataqa como trenzar pes, está trenzado pes.
Y: Y… qara waskatari
D: Qara waskañataqmi (movindo) mirmispa.
Y: Imataq chay mismis?
D: Moviendo creo que es pues, ¿no? Así.
Y: Moviendo… y cabllo cerdasmantar?
D: Caballo cerdasmantapas chayna (allwispallata) /z/ chaytapas riki.
Y: Imatapas. Cinchatapas riwankichikchu, ¿manachu?
D: Ruwanku wakinqa riki.
Y: Chaymantari… pellonkunatari… pellonkuna, asintopaqri?
Kay asiento akrunari.
D: Masy riwanku kayriki chaytapas.
Y: Chaypaq iman sutin?
D: Chaypa?
Y: Mmm
D: Chaypaqa riki chaaypa… ruwaniku pellonta chay oveja millama, paqo, llamamanta.
Y: Pero chay nachapa… chay ruyruchapa iman sutin?
D: Uchuy pellonchapa?
Y: Ah, uchuy pelloncha.
D: Mmm, uchuy pelloncha pes.
Y: Ya este… na… te;arpiri?
D: Telarpi presadata, baytata, cordiletita.
Y: Mantakunatari?
D: Mantakunata, chaykunata ruwanku telapiqa.
Y: Kallwapi.
D: Kallwapiñataq riki ruwanku llikllata, punchuta; taqsa kallwachapiñataq ruwanku chunpi, hilera, delgadito, chaykunata ruwanku.
Y: Pellontari?
D: Pellontañataqmi uq formatataq, pellontañataqmi altuman watarunku, chay (perqaqachapi) (alliruspa) perqaqataman hawakurunku altuman, warkuruspanña, chayta tendiro, chaypiñataqmi derecho kaspichakunallawan mana (kanñachu hawan)
Y: Derecho kaspichakunallawan?
D: Derecho kaspichawan.
Y: Chay kaspichakuna iman sutin?
D: Makinchik hina kan, chaywan takaspan… chaypaqa naa riki: piaw, hawanacha, tiarichi, pichiwna, toqoro, chayllanmi chaykunapaqa.
Y: Illawe y toqoro.
D: Mmm hawa tiyarichi chayllan chaypaqa; poncho llikllapiñataq chukurma.
Y: Imataq chay chukurmna?
D: Waq hanapin kaq, uranpin kaqñataq hawa tiyarichi, weqawninchiqpi kaq kallwakuna, kimsa kallwa iskay kallwapas…
Y: Kay, naaa
D: Ajá kaynanchikpi kay yá kawa tiyarichi.
Y: Waq hanaypi kaqri?
D: Chukurma.
Y: Wakinkunari?
D: Illawe y toqoro nada más chaypipas, pichiwna.
Y: Kay kaspicha?
D: Aaaa eso es choqchicha, hueso de alpaca.
Y: Chaymantari ima herramientakunapas kachkan?
D: Chay (enwichillatapas) soqoschjawan, qaytuchawantaq.
Y: Chaymantari?
D: Chaykunallami.
Y: Chay illawi imataq chay, na..
D: Chakinpi kaq yá, chawpinpi kaq. Manachu kay hawaspanchik aysarichkanchi, a chaymi illawe.
Y: Imamantataq ruwasqa kachkan chay illawe?
D: Runa ya ruwab, chayqa miki maranguay kaspikunallamanta.
Y: Imataq chay toqoro?
D: Toqoroqa miki kaspikunallamanta.
Y: Pero imapaqmi chay?
D: Chayqa riki chay illawa qatiykunanchikpaq ya. Chay illave aysaristinchik riki qarimun qepanmanta aysarisqanchikta (ppallaypaq)… kaspilla miki.
Y: Imataq chay mini?
D: Miniqa riki… chay ukumanya mininki chay (kurkuna) chay pallasqayki hapimunanpaq.
Y: Ya… chay kaspichapa iman sutin?
D: Pichiwna
Y: Y mini chay arwisqa watu.
D: Ajá.
Y: Taqsa kallwachamantapas igualllam?
D: Igualllam.
Y: Allwaypiri, allwaypiri?
D: Allwiypi? Allwiypiqa riki qallarinki seqepamanta, chay estacata tacarunki hinaspayki.
Y: Seqepan, imataq chay seqepan?
D: Kayna yá /z/ (coloñata riki polonqa hinaña).
Y: Estacata takaspa chaymanta imata ruwankichik?
D: Chaypi allwinkiña ya, (chpolospayki) seqepanta, hinaptin patanta, seqechapankuna, chaykunata ya , colo colorchata tupachaykuspayki sumaqcha kananpaq. CHaypaq chay tukurunki kurunkunata hinarunki hinaspa sello kaptin ese kaptinpas, hinaspa ya, kurunta tukueunki hinaspa /kaqmanta/ seqepachanta yapanki, panpantañataq… panpanta tukurunki hinaspaki uqchayki kuruntata hinaspayki chanallataña ruwarunki miki chay uq ladonta hinallaña. Hinaspa chayta orqorunki hinaspayki polonman ustuykachispayki orqorospaki miki tukurunkiñam. Ponchotapas chaynallata, costalrapas chaynallatam.
Y: Aw riki, allwiypaqa estacata hinankichik, iskay estacata?
D: Mmm barretetapas o sea kaspimantapas derecho kaspimantaqa
Y: Chay kaspiri? Kayna kaq kaspiri?
D: A… chakatum chayqa… chuchawmanta.
Y: Chayllamantachu otaq…
D: Chayllamantan, chuchawllamantan, manan uq yaykuntaqchu, chachawllawan derecho riki.
Y: Chay tiñinapaq hirramentakunari?
D: Manan hirramentachu chayqa.
Y: Imataq chay?
D: Chayqa mankachallawan kaspichallawan taqwina miki.
Y: Ya… este… chinpi watu allwinaypaq?
D: Chinpichata allwinki miki kaspichawan miki, iskay kaspichawan panpachaman takacharuspa… chay allwicharuspayki miki orqurunki brazadaykuspa.
Y: NO… pero imatataq ruwankichik, pellonku… karonakunata,’D: An, caronakunata ruwanku.
Y: Hayka clase carona kachkan?
D: Carona según miki punchumanta, costal cha…/z/
Y: Pero manachu especial carona…
D: Manan kanchu kaypi especialqa, uq lawkunapin, chay wamanhuino pureqkupan especialqa riki, kaupiqa mana, chay lata poncho costalchakuna, llikllachakuna hinanku.
Y: Ya, y cinchata imauynatataq ruwanku?
D: Rakuwan ya rakuwan raku costalwan /z/ igualllan pero awyninqa
Y: Ñawpaqri pellonkunata kaypi ruwarankichikchu?
D: Ñawpaqta mas /z/ ruwasankuchu, isklay runachallas ruwasqa. Chaymantaña chayta ruwaspankuña qepamanqa yacharunku lliwña.
Y: Hayka tiempullam escuela artesanal kaypi kachkan?
D: Artesanal kachkan pichqachu hinallaraqchu, tawa wata hinallaraq, pero mana yachachinchu chay tejidotaqa, mana yachachinchu kay hawaykanataqa, fesadallatam.
Y: Ima fresadata?
D: Fresasdata… en Ayacucho tamnbien teje asi. Igual es pues.
Y: Chay pellonkunmanta dibujukunari allinchu manchu?
D: Kay kikiyku ruwasayku? Wakin allinta ruwan, wakin manayá
Y: Pero artesanal escue…
D: Chay pellonta yachachinchu artesanalpiqa, yachachin telar hawayllatam.
Y: Kay /z/ qan imapaq ruwankichik, vendenallapaq?
D: A vendenallapaq, vendenapaq purinakupaq hinalla miki.
Y: A, y wakikunata ruwankichik qankunapaq?
D: Ajá, wakinkuna ñoqaykupaq ya.
Y: Qankunapaq riwasqaykichik aswan dibujuyoq aswan colorniyuq, aw?
D: Ajá, sumaq mas mejor dibujuyoq letrayoq ya riki. Ñoqayku ruwasayku dibujuyoq letrayoq miki. Kikiykupaqa riki, kikiykupaq ñoqayku hawaniku dobleta, rantipaqa nallapi riki rantipaqpaq.
Y: Ya, chay dibujuchakunari este… ordew kachkan manam…
D: Chay ventapaq ordinario yá, kikiykupaqñataq riki especial.
Y: Warmikunari inatataq riwanku?
D: Puchkakunku. Kawpunku, cocinakunku, wakin hawankunataq riki hawata, chumpita, hilerachakunata, nada mas chayllatam pay warmiqa ruwanku.
Y: Mancahu punchu ruwayta yachanchu?
D: Mana puntucha hawanchu paykunaqa
Y: Imanasqa?
D: Mana ya atinkuchu.
Y: /z/
D: Qari masta ya ruwan imatapas.
Y Manachu warmi ruwanalla chay sinpa watu…
D: Chaytaqa warmikunalla euwan chaytaqa
Y: Qarikunaqa manachu ruwan?
D: Qarikunaqa ruwaan wakinqa riki, sinpanku miki, simpa watutapas, chinpi… tipatapas ruwanku miki… wakinqa machuyaruspaqa viejoyarusqaqa manaña chaykunatapas ruwankuñachu.
Y: Puchkay herramentakunari?
D: Derecho puchkatillochakuna, pirurucha, kallapachallam miki chaykunapaqpas… kawpuypapas lo mismota miki… algunop usan ptipa algunos alambrechalla kawpukapun, alambrechawan… (arabituta) hina ruwaruspa.
Y: Kaynata.
D: Tinkaruspa o moqowanpas qaqoruspanku…. Alembrechawan kururta qapiykachispanku ya, tipawanpas.
Y:Qayka cenrokunatataq warmikuna churakunku?
D: Wakin iskayta, kinsata, tawata, puchqatapas.
Y: Ukupi kaq centrokuna uq sutiyuqchu?
D: Hina chay sutiyuqllam…. Ukuykipi kaw centroyki nada mas, hawakipi, chawpi kaq centruyki, mosuq centruyki, nada mas.
Y: Qarikuna imawantaq pachakun?
D: Pantalullawan miki.
Y: Kamisakunawanri?
D: Mana, ruwankuchu kaypi camisataqa… sacutaqa wakin telarpi hawankutaq miki.
Y: Religion usukunapaq icha imatapas ruwankichik
D: Imachá ruwakunku pero mana /z/
Y: Manachu imatapas ruwankichik?
D: Manam.
Y: Imakunatataq churakunku warmiykikuna?
D: Warmi centro chumpita, chinpitata, sinpa watuta, tipata, arite, sortija.
Y: Cinturankunapi imatataq churakunku?
D: Sinpa watu, chinpita no ma pe.
Y: Pero ima ordenpi?
D: Cinturapi pe, cinturanpi, chinpita.
Y: Ukupi, aswan ukupi kachkan chunpi…
D: Ajá, chawpipi.
Y: Chaymantari?
D: Chamanta encimaman riki chinpita.
Y: Chayllachu?
D: Chayllam cinturankupi paykunapaqa.
Y: Qarikunari imatataq churakunku mana paantalunninku wichiykunanpaq?
D: Chunpi, hebilla… corea, chayllata miki.
Y: Warakaqa uq layallachu utaq achka layayuq?
D: Chulla clsellapas kanmi, iskay clasepas kanmi, según chayqa.
Y: Ya, qayka clase kachkan?
D: Uq clasellapas kan pero chay sinpasdanmi, chay sinpadanmi mas /z/ achka claseqa…. chulla clasellamanta miki: ruyaqmanta o yanayoqllamanta, chay wakinqa chumpiyoqmantataq chumpi colorao es…
Y: Chayqa vaca qatinapaq y?
D: Mmm, vaca, llamapas apakachanapaqpas.
Y: Llama qatinapaq, vaca qatinapaq manachu uq nakunata ruwankichik?
D: Uqta? Manam, chayllam.
Y: Manachu zurreaguta ruwankichik?
D: Mana.
Y: Chay dibujukunari iamtataq nichkanku?
D: Ima dibujukunata, mayqenpi?
Y: Chay llikllakuna.
D: Llikllakunataqa wakinpi llikllakuna achka clasem, hinaptin chaypiqa sigun kurun hinan kan dibujuqa: pawsa, chulla pawsa, kimsa qanchiusmanta ese, chulla qanchismanta ese, kimsa ese, chulla ese, mayo qenqo, qatun sello, puntas, sello, aymara.
Y: Runacha
D: Mmm chayklunan según kurunman hina aqllarun tupan dibujon, dibuqanapaq; chay pawsapi, kinsa pawsa, chulla pawsa chaypi mas dibujo lloqsin; mayo qenqopi chulla dibojolla, chay puntaspipas chulla dobojiolla /z/ qanchismanta esepas chaynallataqmi, chulla clasella, iskay clasella chaypipas; durazno moron e ese. Chay napipas, chay wakin, (kurokunorta) chulla ewsepipas chullalataqmi; pawsapipas, qatun pawsapipas (kinsa color kaptinpas chulla color chaypipas). Aymarapi, ichaqa lluqsin tudo, chunpipi hina ya, munasqaykita, yachasqaykita /x/.
Y: Qayka laya, qayka clase llikllakuna kaypi kachkan?
D: Qayka clase? Llikllaqa lo que entra pes, hayka clasepas mas /x/
Y: Aymara, iq clase kackan aymara.
D: Ajá.
Y: Aymara entra todo.
D: Ajá, todo dibujo.
Y: Ya. Chaymantari?
D: Pawsa, pawsa.
Y: Pawsa lliklla?
D: Ajá, todo también entra dibujo, lo que dibujan pes.
Y: Calro, y cual es la diferencia entre aymara y pawsa?
D: Es mas bonito aymara, ews mas, pawsa poco, poco herramienta entra, manos herramientayoq naqa, chay wakin colorqa, unikuqa aymarallawan yaykun iskay illawe, uq ‘maesrachu’ nisqayku (con pallqa neraq) chay y después…
Y: Imata nimuranki? Palqa neraq…
D: Pallqa neraq chay maestrachu, manachu hanachanpi kan? Puntachapi richkan, kaynata puntachata rikchkan, kaynata (allwichantin) richkan kayna (…)
Y: Aw riki.
D: Chaynachatan kayna qatachata richkan, chaychan /z/ iskay illawicha, chay miki.
Y: Iskay illawiyoq!?
D: Ajá, chay masta /x/
Y: Aymara lliklla?
D: Ajá. Aymara pes, kayñataqmi pawsa, kay pawsapaqa chulla illawillan yaykun, chulla illawillam.
Y: Chaymanta ima clasepas kachkan?
D: Mas ima clasepas yaykun ya chayman… igualchallam chaywanqa
Y: Ima clase llikllakuna kachkan?
D: Chulla pawsa chayna colorniyuqllataqmi.
Y: Ya: aymara lliklla, pawsa, chulla pawsa…
D: Chay colorniyuqllam chaykunapas, (manan) dibujunqa… chay sello, ese x/
Y: Chay mana dibujuyoq llikllapas kachkanchu?
D: Arí, kanmi chaypas kaptinqa.
Y: Chaypa iman sutin?
D: Qaykiu lliklla… igual puncho noma pe.
Y: Entonces, aymara lliklla, pawsa lliklla, chulla pawsa lliklla y qayku lliklla…
D: Ajá.
Y: Tawa clase.
D: Ajá, tawa clase y… (chunpiñataq) uq claseñataq riki: mayu qenqo.
Y: Mayu qenqo llikllla?
D:Ajá.
Y: Imaynataq chay?
D: Mayu qenqo como cubra nomas pe chaynalla ya kurun, chayna rin.
Y: Chaynalla?
D: Ajá, dibujun, pero kurunqa pero iguallla ya kurunqa, clorninkuqa (hinalla) qaytuchyakun riki.
Y: Ya, pero chaypiqa uq dibujulla kachkan.
D: Mmm chay dibujulam chay /x/
Y: Aymara, pawsa, chulla pawsa.
D: Ajá, kinsanpi más dibujo.
Y: Chay uq clase?
D: Chay uq clasepa chulla clasellam.
Y: Ya, chaypa iman sutin?
D: Mayu qenqo… qarun sello, chullasilla… chulla ese, puntas, sellucha.
Y: Topdos son esas clses de lliklllas?
D: Ajá.
Y: O sea una lliklla es sellucha nada mas
D: Ajá.
Y: Chaypa iman sutin?
D: Sello pe.
Y: Sello nomas?
D: Lliklla, lliklla pes chay iguallla ya lliklla, lliklla nada mas pes, unikuqa kurullan yá… kurullanmi.
Y: Ya, entonces hay nnuev o diez clases de llikllas.
D: Ja?
Y: Varias clases de lliklllas.
D: Ajá, varias clases pues, iguallla kurunkuqa mas yanallapas kan miki.
Y: Chay mejor kaq llikllata ima timpupitaq churakunkichik?
D: Qespichantin ya, qespirun hinaptin ratukamalla hinakunchik yá
Y: Ya, pero ima timpupitaq churakunkichik?> Fiestapaq utaq…
D: Claro, tukuy tinpo yá… Mmm, tukuy tinpo chay uq fistaykutaqa yarqa chay yarqapiqa.
Y: Chay chaypi ya…
DL Chaypi ya wachakakunku chayllapi /z/
Y: Wachakakunku? Imataq chay?
D: Cruzar pe.
Y: Ah, wachakunku, kayoi kaqtin crusao ósea por debajo del brazo, y cuando está a la espalda?
D: No, no se ponen en la espalda. Las mujeres si ponen. Asi pes es wachakuy.
Y: Y kayna kaqtin?
D: Kapakuro… pero no es hombre, pero la mujer nomas. /z/
Y: Entonces hay varias muchas clases de llikllas… A ver, cuántas clases de ponchos hay?
D: Oqe, huñuy pochu, toda clase huñuy punchu.
Y: Chaychu huñuy ponchio.
D: No, no.
Y: Huñuy punchu todo color?
D: Todo color… churru, churru poncho.
Y: Churro, imataq chay?
D: Churro puncho todo color pe.
Y: Huñuy punchuwan igualllachu?
D: Ajá, huñuy puncho, churro punchu igual y… alpaca.
Y: Alpaca punchu uq clase.
D: Chay alpacamantam chay churro poncho… oqeñataqmi ovejamanta a eso es pe, kaypi oje marrón.
TY: Despues iuma clasetaq?
D: Chay nogalpas ovejamantataq.
Y: Nogal poncho.
D: Ajá.
Y: Chaymantari?
D: Chay nogal poncho, chaynalla kaqmi chaykunaqa.
Y: Chay clasellam.
D: Aaa chay clasellam manam kanchu mas… nogal poncho, curro poncho, oje ponchu; chay llamakunamantaruwayta nogal blanco nogalta, pero igual kay oveja nogal poncho iguallamn, igualllam, chay iskay kinsa colorllam pochoqa… chay hawa cosapaqa pero no mas kantaqchu.
Y: Costalkuna ima…
D: Costalpas kan mas… costal todfo colormantan kan
Y: Man claseyuqchu kan?
D: Mana clseyoqchu.
Y: Mmm… y sinpakunari claseyoqchu?
D: Sinpakunapas kan kimsa claseyoq, tawa clasemanta.
Y: A ver, kay sinpa watukunata, kaytaqa niwankiña miki.
D: Sinpa watu? ¿Para amarrar el cabello?
Y: Ajá, qayka claseoq kachkan?
D: Uq clasellamantam chayqa riki, yanallamanta; wakinqa hibnataqmi chawpiuchanman qenqochanwan, nata, ruyaqchata, o sea rosadochata, pukachatapas o verdechatapas, chawpichanpi qenqochata, qenqochapas o qochachapaqpas.
Y: Kay nari… kay kay kay iman sutin kaypaqa?
D: Kaypa?
Y: A.
D: Mongas…
Y: Imanasqa kay mongaspi uq clase dibujukuna kachkan?
D: Chgulla colorllam kaypiqa kachkan, chulla color hawaqallam chayqa mana Kimi.
Y: Kaypiqa uq diubujukuna kachkabn… imanasqataq?
D: Kachkan yá, chayqa riki uq clase hawataqmi chayqa.
Y: Uq clase haway, no?
D: Mmm, uq clasem chayqa.
Y: Imapaqtaq valen chay?
D: Chayqa señorakunapa wali watananpaq miki.
Y: Imamantataq ruwasqa kachkan?
D: Algodón… algodonlla mininpas y (runapaq) pero chaypi ya kachkan ( ) chaypipas sachacha, qochacha, llamacha, runacha… chayllam… Wakinqa suma sumaqchatam (. ) dibujan.
Y: Ima herremientakunawantaq…
D: Chaytapas haway kallwachawan illiwchawan.
Y: Pero kayqa mana igual ruwasqachu.
D: Mana iskay law /z/ chulla illawilla miki, uq lawllanta aqllan.
Y: Punchukunari kayka partiyuq kachkan?
D: Listan, listanqa ya yaykun iskayllapas kimsachallapas.
Y: Chayri ribete, no?
D: Ribete patanpi kaq chayqa riki.
Y: Y mayqentaq listanri?
D: Kay riki.
Y: A yá, o sea las líneas de color, no?
D: Patanpipas chanallatan ribetinoas.
Y: Hayka colorataq yaykun punchukunapi?
D: Punchupiqa oqeqa riki uq iskay colorlla, iskay colorpas q colorllapas.
Y: Ya, wakin punchukunapiri hayka color…?
D: Wakinpipas chaynballam.
Y: A chaynallan, manam lliklla hinachu.
D: Mana mana lliklla hinachu.
Y: Lliklla hina suma sunaqchu.
D: Mana, punchupi chaynalla miki.
Y: Nadapas dibujuchu kan?
D: Mana.
Y: Imanasqa?
D: Mam pin aqllanchu kaytaqa dibujutaqa.
Y: Pero imanasqa mana aqllayta munankuchu?
D: Mana ya gustankuchu chaytaqa.
Y: Lutyupaq poncho otra clase chiki kahkan
D: A qonqarusqanchi, chaypas chaypas alpacallamanta yanamanta, lutullapaqmi chayqa, lutullapi, (yanqa) qinakunkuchu… chaymanpas yaykun moraducha celestica.
Y: Kay moqoyki kaq parchi iamn sutin?
D: Remendasqa.
Y: Chaynallachu? Chay sikipiri kaq?
D: Lo mismo.
Y: Pero chaynatachu ruweanku pantalonta?
D: Chaynata yá… mosoq kaptinpas chaynallata.
Y: Qayka clase pellonkuna kachkan?
D: Pellonmanqa segunmi hinanku llapan clase colortapas: oqeta, ruyaqta, yanata, chumpita
Y: Tawa colorllata? Na… natari costalkunapa?
D: Kanchu costalpaqa.
Y: Fresadakunapa
D: Ima aqllaynin?
Y: Ima color, ima clase kachkan?
D: Frasadananqa riki wualquier colormi yayjun.
Y: Mana claseyuqchu kan?
D: Pero cualquier color miki yaykun… mas ima clasepas… chaymi chay cualquiera color… chay… yanapas, verdepas, ruyaqpas, pukapas, kuskallaps yakun; chay walquiera riki.
Y: Ya, pero dibujo yakunkuchu?
D: Yaykunyá.
Y: Pero lliklla hina dibujukuna utaq otra claseyuq kachkan?
D: Mana, mana llikllapaqa hinachu uqman dibujukuna chaypiqa, uq clase dibujukuna chayqa.
Y: Ima dibujukuna chaykunaqa?
D: Chaypi (eva queso), qenqo, palmari hinahuchu, llama. Allqochakuna.
D: Chaymanta?
D: Hina kikiy fresadapi letrantataq, sutikunapas.
Y: Ñoqataqa uqw uq pukiano warmni willawarqa: ñoqaqa kay chunpita ruwaean manan waway unqukunanpaq, chayraykun chueachkani niwarqa.
D: Waway unqukunaoaq nispan?
Y: Mana unqukunapaq.
D: Así?
Y: Chayraykiu ñoqa yachayta munachkabni: icha kaypi chaynata ruwanku?
D: Mana, mana, mana wawan unqukunanpaq churanchu.
Y: Pero manachu ima proteccionpaq churakunkichik?
D: Ma, mana mana chaytaqa.
Y: Chayqa gustollapaq?
D: Mmm.
Y: O sea sumaq kanallanpaq?
D: Ajá. Chayllapaqmi.
Y: Kay hinakunata icha /z/ ruwachkanku?
D: Chaynakunata?
Y: An.
D; Waq (puchkay) wali watullapaq chayta riwankiu.
Y: Kaypa iman sutin?
D: Ribete.
Y: Kayri?
D: Kunka.
Y: Kay serasqari.
[ fin de la transcripción conservada, al parecer el resto de las páginas se han perdido]
D: D. C.
M: M. O.
Y: Entrevistador
D: Oveja, paco, llama, chaykunata ima rutuna? Chaytachu qan yachayta munakni? Ah… chaytaqa riki hapichariniku, waqtaruspa atakachanta, cuchilluchawan cuchuruniuki, riutuchaniku.
M:Kawsaskaqllamanta kayta rutuna, aw?
D: Kawsakaqllamanta rutuna riki, chay wañusqanmantaña qaranta rutunku,
Y: Imawantaq rutukichik?
D: Cuchilluwanyá… paqotapas, llamatapas, liwta miki.
Y: Hay días especiales en que se corta la lana o en cualquier tiempo cortan?
M: Ima tiempo chay… cuchunku?
D: Febrero, marzo, hasrta abril.
Y: Wakin killakunapitaq?
D: Manan. Wañurunman sarna hapiruptin, chiripim chayna wañueunman.
M: Fiesta ruwaspa icha rutunkichik, aw?
D: Mana.
Y: Wañuptinri… qarakkamanta urqurubkichin cuchillullawan?
D: Cuchilluwanyá riki.
W: Wakinqa… cuclilkluwanpas, tiejrawanpas, latawanpasm, aw?
D: O qepichawanpas, botallea paki qespi ya riki.
Y: Chaymanta imatataq chay… lanawan?
D: Lana?... pachakunara ya riki.
Y: No, no… todo el proceso, después de cortar lalana qué se hace?
M: CXhaymanta chay lanata puchkanku riki, aw?
D: Puchkakunya riki.
D:Taqsasparaq ya, qoñi yakuchawan taqsaspa miki. Chay tukurunku iskay kinsa killapipas o menospipas, según yá. Chaynata taqsaspanku puchkankutaq, chay qanrantinñataq daleruspaya, atakan nin, chyallatan taqsanku. La punta de su pata pe.
Y: lo que está sucio nomas. ¿Esos montones de lana cómo se llaman?
M: Chay rutuynita miki.
D: Sí, chay rutuy miki.
Y: Rutuy, lo que está la lana montonado después de cortar se llama rutuy.
D: Ajá, montonado rutuy miki.
M: Rutuy llamapa, aw?
D: Llamapa, ósea
Y: Kawchi? Y cuando esta envuelto ya se llama rutuy.
Y: O sea primero e envuelve y se llama kawchi. Chaymanta cuando ya está terminado.
D: Terminau pes se lleva a la casa.
Y: Y se llama rutuy, uq rutuy
D: Uq rutuy
M: Millma
Y: Millma qué cosa es?
D: Lana pe
Y Lana asi nomas, chanalla?
D: Ajá
Y: Sin envolver.
D: Ajá
Y: Chayamantari… puchkankichik, no?
D: Chaymanta puchkanñaya riki, puchkanña riki, puchkaspaqa claro imapas manta, llikllapaqpas o… baytapaqpas o se cordilletepaqpas, ponchipaqpas, puñunapaqpas, costalpaqpas, o se cualquier cosa pues.
M: Lliw clasepaqmi.
Y: Ymaynataq puchkankichik?
D: Puchkaniku tiqaruspayá.
Y: Imataq chay.
D: Así.
Y: O sea ir jalando de poco a poco, no? Chaymantari?
D: Chaynaruspañataq kallapachaman, ose… makinmanpas arwiykuspa
M: Makinmanpas arwiskuspa, aw?
Y: Lo que yop quieero sabe es: creo que primero hilan una vez, y después lo vuelven a envolver, no?
D: A volver es puchkay.
Y: Ya, primero es puchkay no, cuanlo la lana esta asi nomas chaymantaqa kawpuy.
D: Ah, sí, kawpuy.
Y: Es cuando hay un hilo y se envuelve y…
D: Ajá puchkatilluman huntaruspa, hinaptinqa riki kururarunña, guardakunña ya costalillumanpas.
Y: Kurururuspa este kaqpunku?
D: Mm, chay kawpueuspa listuña yá, ose wakinta riki kawpuq(takunchu) chay mana kawpusqa riki llikllapaqñayá. Chay iskay (panapaq) llikllataq o sea costalpaq, puñunapaq kaqpaqa riki kawpunku.
Y: ¿Cuántos grosores de hilos hay?
M: Chayqa llutanpiñam, aw?
D: Llutanpiñam, tantus…
M: Gustuykita… raku
D: Llallitapas, llallichatapas.
D: Más delgadito: llallicha, un poquito más grueso llañu, más grueso raku.
D: Aaa ima timpopipas tinikuyá, chaytaqa riki munas…
Y: Pero… lana solo o cuando está hilado ya.
M: Llutantan, iguayllam chayqa.
D: Igualmiyá chayqa.
Y: ¿Cuantos colores hay?
D: Pero chaytaqa munasqankutañam mas iskay kinsa colortapas, verdeta, qelluta, pukata, munasqankuta miki.
Y: No, no, ¿cuántos colores se usan acá en Chuschi?
D: Todo, todo… color… rosado, verde, qello, cuanto color.
Y: Reqsisqaykitayá willaykuway, qayka colorta reqsinki qan?
D: Rosados, durasnupa sisan, puka, verde, qello,morado, celestre, guinda, retamapa sisan, sapallo qello, nada más yo consco.
Y: ¿Tú conoces algún color más?
M: Ihual; nomas.
Y: ¿Y cómo tiñen, imaynatataq tininkichik?
D: Mancachapi yanurun yakuta hinaspan miki.
Y: Yakuta nawan esteee…
D: Ninaswanyá yanuku, primuspipas.
Y: Pero primero see…
M: Timpuchin yakuta.
D: Nogalyuqta kachichayuqtapas.
D: Afinakuypan hinaspa chaykunatapas hinaykunkuyá.
Y: Yanakunku, imataq chay
D: Allpa hina yá como igual de tierra.
M: Como cal.
D: Chaynaspan tininku miki chay tiniramunku y tiniramun, yakuchapi chapuykuspa, saykun, chakirun, kururamun.
M: Masar tender pe.
Y: Chaymantaqa imata… ima cosakunatataq ruwankichik, chaymanta?
D: Qatumanta?
Y: Yaytumanta.
D: Likllata, chumpita, hilarachakunata.
Y: Imtaq chay hilera.
D: Hilera pes.
M: Llanucha aw?
Y: Manachu chay chumpichu
D: Manan kay chumpichu. Kaymi chunpiqa.
M: Puntanpi… hilerachakuna.
Y: ¿Chaymanta qué mas?
D: Chaymanta lliklla, kay lliklla pe.
Y: Todo, todo lo que hacen, sogas.
D: Pero ponchomanpas listaman yaykunqa riki.
Y: No, ¿qué cosa es lo que hacen con la lana o sea todo lo que hacen?
D: Todo pe.
M: Todo.
Y: ¿Pero como se llama eso de todo? Por ejemplo…
M: Ruwanku miki camisata, cordilletementa ruwaspa pantalonkunata
D: Ah chay nantaq riki, chulla colorlla pero, chay cordillete beyeteqa riki ruyaqllamanta. Ruyaq yanallamanta; chunpimanqa chay tapanakusunchis colormi yaykuchkan… ah, colorlla, mana miki pantalonmanqa, chulla colorlla, yanalla.
Y: Otaq color yana o ruyaq.
D: Ruyaqlla, chulla uq clasepaqmi bayta bayta chay baytaman yaykun cordileteman… cada uno chaykuna qespirin telarpi.
Y: Ya, esteee, que es lo que hacen… por ejemplo warakas
M: Warakatapas.
D: Warakaqa chay yanamanta alcapamanta, llamamantapas, llamamanta.
Y: Llamamanta.
D: Llamamanta, osea paqomantapas.
Y: Y carnerumanta mana…
D: Mana, carnerumanta mana.
Y: Chaymantari?
D: Llamaqa punchupi, ima… llikllapipas /resirikamun/ panapapi; kurunpipas /resikuykamun/ ruyaq riki; después napipas, ponchopipas llutan color yakun chaymanta, ponchomanta.
Y: Ya, punchupiqa de cualquier clase se puede hacer.
D: /z/
Y: Manan, pero llama oveja todo.
D: No, no, llala oveja yaykunchu, llama purallam.
Y: Chumpikunapiri?
D: Chunpipas kan, chunpipi hilaraoas kan, chinpitakunapi /z/
Y: Llamalla?
D: Mmm llama. Llamaqa tukymanmi yaykun, llapachanman…
Y: Chay paqori imallapaqtaq yaykun?
D: Ima.
Y: Paqo.
D: Paqo pes paqo, chay iguallla paqo llama chay iguallla millmanqa /z/
Y: Alpaca y llama entran oara todo, y… carsnero imallapaqtaq yaykun?
D: Carneropaqa miki nallapaqmi ponch… ponchopapas kanmi. Carneropaqa chunpipas kanmi, llikllapapas kanmi.
Y: Pero….
D: Mas contiene alpaca y llama.
Y: Qué cosa es lo que hacen acá, bayeta, cordillete.
D: Nada más chulla colorllamanta /z/
Y: No, yo quiero saber qué cosa hay…
Y: Chinpi, cordollete, bayeta.
K: /z/
Y: De todas las cosas que hay.
D: Ah ya, bayta, cordollete, chinpita, waeaka, lliklla, ponchos, chonpi, hilera.
Y: Chaymanta?
D: Chaykunapi miki, hasta ovajataq yaykunmi sombreromanpas
Y: Chaymanta imatapaq riwankichik, waskata…
D: Ah waskakunata, lama waska,
Y: Ya, pellonkunatapas…
D: Mmm pellon pes
Y: Chinpi watu
D: Ah, chinpi watu lliw pes
Y: O sea yo quiero saber todo lo que hacen con la lana, todas las cosas que hacen con lana.
M: Hablando de eso no vas a acabar.
Y: No, por ejemplo…
M: Es todo en general pues, tu pantalón puede ser también tu camisa.
Y: No, acá en Chuschi
M: Aca en Chuschi pe… de todo hacen.
D: Mm todo hacen.
M: Por ejemplo, tu chompa pueden hacer acá.
D: Ajá, pantalón también, ponchos llikllas, de todo
M: Chompas todo pe, se hace.
Y: No pero lo mas común qué cosa es chinpi watu, después…
M: Casi en general; pues… imatapas
D: Mmm… lliw ya, lliwtam miki.
Y: {ero kay lliuwnapaqa iman sutin ya.
D: Kay nakunapa?
Y: No, no, (esto) lo que hacen cuál es su nombre?
Yo quieero saber el nombre de todo.
M: No pe.
D: Ruwanku lliwña ya
M: Chaytaqa ruwayta yachanku, aw
D: Aaaa… /z/ lliwchallam chaykunatapas yachankuqa, yaqa lliwcham. Pero waki wakillantaqa, pero mana qalay qalaycha /z/ único mana (cofiarta) ni (punaartar) manataq yachanichu, bayta batillatañan /z/
Y: Pero qanqa yachanki wakin rinakunata ruwasqankuta.
D: Ajá chayta qawaspaumi ñoqapas riki.
Y: Chaymanta… caronas también hacen, ¿no?
D: Todo.
Y: ¿Ya, en los caballos qué cosas se utilizan? Caronas
M: Hay dos clases pues, cabllupiqa riki kaypi kaptinqa /x/sillapi kaptinñataqmi monturata riendasta lliwta riki, sillakunapaq; cargapapqa manataq riki.
Y: Ya, o sea para silla es pellón, ¿y la cosa esa es para la cuestión de la carga?
D: Ah… ataqnu.
Y: Ya, cinchakunatapas ruwankichik.
D: Cinchakunata ya.
Y: ¿Cincha, cuantas clases de cincha hay?
M: /z/
D: Mmm, mas uq clasipas iskay clasepas kanman, mas ovejamanta o alpacamanta creques mas iskay clase chulla clasepas kanman, chayllam mana maspas yaykutaqchu.
Y: Sogas, ¿cuántas clases de sogas hay?
D: Total dos clases no más.
Y: ¿Cómo que dos clases?
D: Como blanco o sea… con blanco ósea negro o sea /x/
Y: Cuando es blanco y negro…
D: Kinsa iskay clasemanta ya
Y: No tienen ningún nombre especial
D: Mmm
Y: Después, ¿que más hacen para caballo?
M: Mas imachakuna sinpanku miki
D: Mana mana sinpanku chaykunataqa, /z/ chayqa rindastinmi
M: Reindasta ya, manachu hanay qanaypipas kachkan…
D: Jaki… mam riendachu chayqa
M: Arriba está colgado, ¿no ves?
Y: Sí.
M: Eso también hacen pues.
Y: ¿Acá? Kaypichu ruwanku.
D: No, no, kaypi ruwankuchu chaytaqa.
M: Acá no hace pero en otro sitio hacen pe.
Y: Chaymantari esteee… warmukuna churakunakupaq imatataq ruwanku?
D: Chay millmamanta? Chimpita, chumpi nada mas. Carneropañataq riki walinku.
Y: Walinku? Imataq chay walinklu?
D: Centro pe.
Y: Walinku, centro, lliklla… rebozo… rebosotapas ruwankichikchu?
D: Já?
M: Reboza.
D: Reboza no, pero algunos sí. Wakin ruwanku miki.
Y: Kaypi.
D: Mmm ruwanku, manta manta /z/
Y: Adornokunatari manachu ruwankichik?
D: Já?
Y: Adornukunata, warmikunapaq.
D: Mana.
Y: Manachu kay
M: Sinpa watuta? Ruwankutaq miki, ¿aw?
D: Tipatapas, pero mana kay lanamantachu.
Y: Pero… manachu lanamanta tipaqa?
D: Manam lanamantachu, chayqa cintamanta miki.
Y: Kay simbrero kaqri iman sutin?
D Tercipeluta?
Y: Terciopelo, ¿no?. ¿Pero lo que está dibujado que cosa se llama?
D: Qocha qenqo.
Y: QWocha qenqo?,,,, Y…, runakunapari?
D: Qaripaqa gustan miki pantalonllankuta /z/
Y: Y pantalón… sacvutaqa manachu ruwanku?
D: Ruwankutaq wakin miki.
Y: Camisatari?
D: Mana.
Y: Wasikunapaqri imatataq rtuwankichik?
/x/
Y: Cosachapari, carganapaq imatataq…
D: Chaypaqa costalllatam, costal y waska. Vacapamanta, toromantapas y alpacakunapa waskakunawan miki.
Y: Vacakunapa iman sutin chay waskapa?
D: Qara wasla, llama waska llamapamantañataq.
Y: Igualllatachu ruwankichin chay qara waska y…
D: Llamapata?... No, uq clasetam, llama waskataqa como trenzar pes, está trenzado pes.
Y: Y… qara waskatari
D: Qara waskañataqmi (movindo) mirmispa.
Y: Imataq chay mismis?
D: Moviendo creo que es pues, ¿no? Así.
Y: Moviendo… y cabllo cerdasmantar?
D: Caballo cerdasmantapas chayna (allwispallata) /z/ chaytapas riki.
Y: Imatapas. Cinchatapas riwankichikchu, ¿manachu?
D: Ruwanku wakinqa riki.
Y: Chaymantari… pellonkunatari… pellonkuna, asintopaqri?
Kay asiento akrunari.
D: Masy riwanku kayriki chaytapas.
Y: Chaypaq iman sutin?
D: Chaypa?
Y: Mmm
D: Chaypaqa riki chaaypa… ruwaniku pellonta chay oveja millama, paqo, llamamanta.
Y: Pero chay nachapa… chay ruyruchapa iman sutin?
D: Uchuy pellonchapa?
Y: Ah, uchuy pelloncha.
D: Mmm, uchuy pelloncha pes.
Y: Ya este… na… te;arpiri?
D: Telarpi presadata, baytata, cordiletita.
Y: Mantakunatari?
D: Mantakunata, chaykunata ruwanku telapiqa.
Y: Kallwapi.
D: Kallwapiñataq riki ruwanku llikllata, punchuta; taqsa kallwachapiñataq ruwanku chunpi, hilera, delgadito, chaykunata ruwanku.
Y: Pellontari?
D: Pellontañataqmi uq formatataq, pellontañataqmi altuman watarunku, chay (perqaqachapi) (alliruspa) perqaqataman hawakurunku altuman, warkuruspanña, chayta tendiro, chaypiñataqmi derecho kaspichakunallawan mana (kanñachu hawan)
Y: Derecho kaspichakunallawan?
D: Derecho kaspichawan.
Y: Chay kaspichakuna iman sutin?
D: Makinchik hina kan, chaywan takaspan… chaypaqa naa riki: piaw, hawanacha, tiarichi, pichiwna, toqoro, chayllanmi chaykunapaqa.
Y: Illawe y toqoro.
D: Mmm hawa tiyarichi chayllan chaypaqa; poncho llikllapiñataq chukurma.
Y: Imataq chay chukurmna?
D: Waq hanapin kaq, uranpin kaqñataq hawa tiyarichi, weqawninchiqpi kaq kallwakuna, kimsa kallwa iskay kallwapas…
Y: Kay, naaa
D: Ajá kaynanchikpi kay yá kawa tiyarichi.
Y: Waq hanaypi kaqri?
D: Chukurma.
Y: Wakinkunari?
D: Illawe y toqoro nada más chaypipas, pichiwna.
Y: Kay kaspicha?
D: Aaaa eso es choqchicha, hueso de alpaca.
Y: Chaymantari ima herramientakunapas kachkan?
D: Chay (enwichillatapas) soqoschjawan, qaytuchawantaq.
Y: Chaymantari?
D: Chaykunallami.
Y: Chay illawi imataq chay, na..
D: Chakinpi kaq yá, chawpinpi kaq. Manachu kay hawaspanchik aysarichkanchi, a chaymi illawe.
Y: Imamantataq ruwasqa kachkan chay illawe?
D: Runa ya ruwab, chayqa miki maranguay kaspikunallamanta.
Y: Imataq chay toqoro?
D: Toqoroqa miki kaspikunallamanta.
Y: Pero imapaqmi chay?
D: Chayqa riki chay illawa qatiykunanchikpaq ya. Chay illave aysaristinchik riki qarimun qepanmanta aysarisqanchikta (ppallaypaq)… kaspilla miki.
Y: Imataq chay mini?
D: Miniqa riki… chay ukumanya mininki chay (kurkuna) chay pallasqayki hapimunanpaq.
Y: Ya… chay kaspichapa iman sutin?
D: Pichiwna
Y: Y mini chay arwisqa watu.
D: Ajá.
Y: Taqsa kallwachamantapas igualllam?
D: Igualllam.
Y: Allwaypiri, allwaypiri?
D: Allwiypi? Allwiypiqa riki qallarinki seqepamanta, chay estacata tacarunki hinaspayki.
Y: Seqepan, imataq chay seqepan?
D: Kayna yá /z/ (coloñata riki polonqa hinaña).
Y: Estacata takaspa chaymanta imata ruwankichik?
D: Chaypi allwinkiña ya, (chpolospayki) seqepanta, hinaptin patanta, seqechapankuna, chaykunata ya , colo colorchata tupachaykuspayki sumaqcha kananpaq. CHaypaq chay tukurunki kurunkunata hinarunki hinaspa sello kaptin ese kaptinpas, hinaspa ya, kurunta tukueunki hinaspa /kaqmanta/ seqepachanta yapanki, panpantañataq… panpanta tukurunki hinaspaki uqchayki kuruntata hinaspayki chanallataña ruwarunki miki chay uq ladonta hinallaña. Hinaspa chayta orqorunki hinaspayki polonman ustuykachispayki orqorospaki miki tukurunkiñam. Ponchotapas chaynallata, costalrapas chaynallatam.
Y: Aw riki, allwiypaqa estacata hinankichik, iskay estacata?
D: Mmm barretetapas o sea kaspimantapas derecho kaspimantaqa
Y: Chay kaspiri? Kayna kaq kaspiri?
D: A… chakatum chayqa… chuchawmanta.
Y: Chayllamantachu otaq…
D: Chayllamantan, chuchawllamantan, manan uq yaykuntaqchu, chachawllawan derecho riki.
Y: Chay tiñinapaq hirramentakunari?
D: Manan hirramentachu chayqa.
Y: Imataq chay?
D: Chayqa mankachallawan kaspichallawan taqwina miki.
Y: Ya… este… chinpi watu allwinaypaq?
D: Chinpichata allwinki miki kaspichawan miki, iskay kaspichawan panpachaman takacharuspa… chay allwicharuspayki miki orqurunki brazadaykuspa.
Y: NO… pero imatataq ruwankichik, pellonku… karonakunata,’D: An, caronakunata ruwanku.
Y: Hayka clase carona kachkan?
D: Carona según miki punchumanta, costal cha…/z/
Y: Pero manachu especial carona…
D: Manan kanchu kaypi especialqa, uq lawkunapin, chay wamanhuino pureqkupan especialqa riki, kaupiqa mana, chay lata poncho costalchakuna, llikllachakuna hinanku.
Y: Ya, y cinchata imauynatataq ruwanku?
D: Rakuwan ya rakuwan raku costalwan /z/ igualllan pero awyninqa
Y: Ñawpaqri pellonkunata kaypi ruwarankichikchu?
D: Ñawpaqta mas /z/ ruwasankuchu, isklay runachallas ruwasqa. Chaymantaña chayta ruwaspankuña qepamanqa yacharunku lliwña.
Y: Hayka tiempullam escuela artesanal kaypi kachkan?
D: Artesanal kachkan pichqachu hinallaraqchu, tawa wata hinallaraq, pero mana yachachinchu chay tejidotaqa, mana yachachinchu kay hawaykanataqa, fesadallatam.
Y: Ima fresadata?
D: Fresasdata… en Ayacucho tamnbien teje asi. Igual es pues.
Y: Chay pellonkunmanta dibujukunari allinchu manchu?
D: Kay kikiyku ruwasayku? Wakin allinta ruwan, wakin manayá
Y: Pero artesanal escue…
D: Chay pellonta yachachinchu artesanalpiqa, yachachin telar hawayllatam.
Y: Kay /z/ qan imapaq ruwankichik, vendenallapaq?
D: A vendenallapaq, vendenapaq purinakupaq hinalla miki.
Y: A, y wakikunata ruwankichik qankunapaq?
D: Ajá, wakinkuna ñoqaykupaq ya.
Y: Qankunapaq riwasqaykichik aswan dibujuyoq aswan colorniyuq, aw?
D: Ajá, sumaq mas mejor dibujuyoq letrayoq ya riki. Ñoqayku ruwasayku dibujuyoq letrayoq miki. Kikiykupaqa riki, kikiykupaq ñoqayku hawaniku dobleta, rantipaqa nallapi riki rantipaqpaq.
Y: Ya, chay dibujuchakunari este… ordew kachkan manam…
D: Chay ventapaq ordinario yá, kikiykupaqñataq riki especial.
Y: Warmikunari inatataq riwanku?
D: Puchkakunku. Kawpunku, cocinakunku, wakin hawankunataq riki hawata, chumpita, hilerachakunata, nada mas chayllatam pay warmiqa ruwanku.
Y: Mancahu punchu ruwayta yachanchu?
D: Mana puntucha hawanchu paykunaqa
Y: Imanasqa?
D: Mana ya atinkuchu.
Y: /z/
D: Qari masta ya ruwan imatapas.
Y Manachu warmi ruwanalla chay sinpa watu…
D: Chaytaqa warmikunalla euwan chaytaqa
Y: Qarikunaqa manachu ruwan?
D: Qarikunaqa ruwaan wakinqa riki, sinpanku miki, simpa watutapas, chinpi… tipatapas ruwanku miki… wakinqa machuyaruspaqa viejoyarusqaqa manaña chaykunatapas ruwankuñachu.
Y: Puchkay herramentakunari?
D: Derecho puchkatillochakuna, pirurucha, kallapachallam miki chaykunapaqpas… kawpuypapas lo mismota miki… algunop usan ptipa algunos alambrechalla kawpukapun, alambrechawan… (arabituta) hina ruwaruspa.
Y: Kaynata.
D: Tinkaruspa o moqowanpas qaqoruspanku…. Alembrechawan kururta qapiykachispanku ya, tipawanpas.
Y:Qayka cenrokunatataq warmikuna churakunku?
D: Wakin iskayta, kinsata, tawata, puchqatapas.
Y: Ukupi kaq centrokuna uq sutiyuqchu?
D: Hina chay sutiyuqllam…. Ukuykipi kaw centroyki nada mas, hawakipi, chawpi kaq centruyki, mosuq centruyki, nada mas.
Y: Qarikuna imawantaq pachakun?
D: Pantalullawan miki.
Y: Kamisakunawanri?
D: Mana, ruwankuchu kaypi camisataqa… sacutaqa wakin telarpi hawankutaq miki.
Y: Religion usukunapaq icha imatapas ruwankichik
D: Imachá ruwakunku pero mana /z/
Y: Manachu imatapas ruwankichik?
D: Manam.
Y: Imakunatataq churakunku warmiykikuna?
D: Warmi centro chumpita, chinpitata, sinpa watuta, tipata, arite, sortija.
Y: Cinturankunapi imatataq churakunku?
D: Sinpa watu, chinpita no ma pe.
Y: Pero ima ordenpi?
D: Cinturapi pe, cinturanpi, chinpita.
Y: Ukupi, aswan ukupi kachkan chunpi…
D: Ajá, chawpipi.
Y: Chaymantari?
D: Chamanta encimaman riki chinpita.
Y: Chayllachu?
D: Chayllam cinturankupi paykunapaqa.
Y: Qarikunari imatataq churakunku mana paantalunninku wichiykunanpaq?
D: Chunpi, hebilla… corea, chayllata miki.
Y: Warakaqa uq layallachu utaq achka layayuq?
D: Chulla clsellapas kanmi, iskay clasepas kanmi, según chayqa.
Y: Ya, qayka clase kachkan?
D: Uq clasellapas kan pero chay sinpasdanmi, chay sinpadanmi mas /z/ achka claseqa…. chulla clasellamanta miki: ruyaqmanta o yanayoqllamanta, chay wakinqa chumpiyoqmantataq chumpi colorao es…
Y: Chayqa vaca qatinapaq y?
D: Mmm, vaca, llamapas apakachanapaqpas.
Y: Llama qatinapaq, vaca qatinapaq manachu uq nakunata ruwankichik?
D: Uqta? Manam, chayllam.
Y: Manachu zurreaguta ruwankichik?
D: Mana.
Y: Chay dibujukunari iamtataq nichkanku?
D: Ima dibujukunata, mayqenpi?
Y: Chay llikllakuna.
D: Llikllakunataqa wakinpi llikllakuna achka clasem, hinaptin chaypiqa sigun kurun hinan kan dibujuqa: pawsa, chulla pawsa, kimsa qanchiusmanta ese, chulla qanchismanta ese, kimsa ese, chulla ese, mayo qenqo, qatun sello, puntas, sello, aymara.
Y: Runacha
D: Mmm chayklunan según kurunman hina aqllarun tupan dibujon, dibuqanapaq; chay pawsapi, kinsa pawsa, chulla pawsa chaypi mas dibujo lloqsin; mayo qenqopi chulla dibojolla, chay puntaspipas chulla dobojiolla /z/ qanchismanta esepas chaynallataqmi, chulla clasella, iskay clasella chaypipas; durazno moron e ese. Chay napipas, chay wakin, (kurokunorta) chulla ewsepipas chullalataqmi; pawsapipas, qatun pawsapipas (kinsa color kaptinpas chulla color chaypipas). Aymarapi, ichaqa lluqsin tudo, chunpipi hina ya, munasqaykita, yachasqaykita /x/.
Y: Qayka laya, qayka clase llikllakuna kaypi kachkan?
D: Qayka clase? Llikllaqa lo que entra pes, hayka clasepas mas /x/
Y: Aymara, iq clase kackan aymara.
D: Ajá.
Y: Aymara entra todo.
D: Ajá, todo dibujo.
Y: Ya. Chaymantari?
D: Pawsa, pawsa.
Y: Pawsa lliklla?
D: Ajá, todo también entra dibujo, lo que dibujan pes.
Y: Calro, y cual es la diferencia entre aymara y pawsa?
D: Es mas bonito aymara, ews mas, pawsa poco, poco herramienta entra, manos herramientayoq naqa, chay wakin colorqa, unikuqa aymarallawan yaykun iskay illawe, uq ‘maesrachu’ nisqayku (con pallqa neraq) chay y después…
Y: Imata nimuranki? Palqa neraq…
D: Pallqa neraq chay maestrachu, manachu hanachanpi kan? Puntachapi richkan, kaynata puntachata rikchkan, kaynata (allwichantin) richkan kayna (…)
Y: Aw riki.
D: Chaynachatan kayna qatachata richkan, chaychan /z/ iskay illawicha, chay miki.
Y: Iskay illawiyoq!?
D: Ajá, chay masta /x/
Y: Aymara lliklla?
D: Ajá. Aymara pes, kayñataqmi pawsa, kay pawsapaqa chulla illawillan yaykun, chulla illawillam.
Y: Chaymanta ima clasepas kachkan?
D: Mas ima clasepas yaykun ya chayman… igualchallam chaywanqa
Y: Ima clase llikllakuna kachkan?
D: Chulla pawsa chayna colorniyuqllataqmi.
Y: Ya: aymara lliklla, pawsa, chulla pawsa…
D: Chay colorniyuqllam chaykunapas, (manan) dibujunqa… chay sello, ese x/
Y: Chay mana dibujuyoq llikllapas kachkanchu?
D: Arí, kanmi chaypas kaptinqa.
Y: Chaypa iman sutin?
D: Qaykiu lliklla… igual puncho noma pe.
Y: Entonces, aymara lliklla, pawsa lliklla, chulla pawsa lliklla y qayku lliklla…
D: Ajá.
Y: Tawa clase.
D: Ajá, tawa clase y… (chunpiñataq) uq claseñataq riki: mayu qenqo.
Y: Mayu qenqo llikllla?
D:Ajá.
Y: Imaynataq chay?
D: Mayu qenqo como cubra nomas pe chaynalla ya kurun, chayna rin.
Y: Chaynalla?
D: Ajá, dibujun, pero kurunqa pero iguallla ya kurunqa, clorninkuqa (hinalla) qaytuchyakun riki.
Y: Ya, pero chaypiqa uq dibujulla kachkan.
D: Mmm chay dibujulam chay /x/
Y: Aymara, pawsa, chulla pawsa.
D: Ajá, kinsanpi más dibujo.
Y: Chay uq clase?
D: Chay uq clasepa chulla clasellam.
Y: Ya, chaypa iman sutin?
D: Mayu qenqo… qarun sello, chullasilla… chulla ese, puntas, sellucha.
Y: Topdos son esas clses de lliklllas?
D: Ajá.
Y: O sea una lliklla es sellucha nada mas
D: Ajá.
Y: Chaypa iman sutin?
D: Sello pe.
Y: Sello nomas?
D: Lliklla, lliklla pes chay iguallla ya lliklla, lliklla nada mas pes, unikuqa kurullan yá… kurullanmi.
Y: Ya, entonces hay nnuev o diez clases de llikllas.
D: Ja?
Y: Varias clases de lliklllas.
D: Ajá, varias clases pues, iguallla kurunkuqa mas yanallapas kan miki.
Y: Chay mejor kaq llikllata ima timpupitaq churakunkichik?
D: Qespichantin ya, qespirun hinaptin ratukamalla hinakunchik yá
Y: Ya, pero ima timpupitaq churakunkichik?> Fiestapaq utaq…
D: Claro, tukuy tinpo yá… Mmm, tukuy tinpo chay uq fistaykutaqa yarqa chay yarqapiqa.
Y: Chay chaypi ya…
DL Chaypi ya wachakakunku chayllapi /z/
Y: Wachakakunku? Imataq chay?
D: Cruzar pe.
Y: Ah, wachakunku, kayoi kaqtin crusao ósea por debajo del brazo, y cuando está a la espalda?
D: No, no se ponen en la espalda. Las mujeres si ponen. Asi pes es wachakuy.
Y: Y kayna kaqtin?
D: Kapakuro… pero no es hombre, pero la mujer nomas. /z/
Y: Entonces hay varias muchas clases de llikllas… A ver, cuántas clases de ponchos hay?
D: Oqe, huñuy pochu, toda clase huñuy punchu.
Y: Chaychu huñuy ponchio.
D: No, no.
Y: Huñuy punchu todo color?
D: Todo color… churru, churru poncho.
Y: Churro, imataq chay?
D: Churro puncho todo color pe.
Y: Huñuy punchuwan igualllachu?
D: Ajá, huñuy puncho, churro punchu igual y… alpaca.
Y: Alpaca punchu uq clase.
D: Chay alpacamantam chay churro poncho… oqeñataqmi ovejamanta a eso es pe, kaypi oje marrón.
TY: Despues iuma clasetaq?
D: Chay nogalpas ovejamantataq.
Y: Nogal poncho.
D: Ajá.
Y: Chaymantari?
D: Chay nogal poncho, chaynalla kaqmi chaykunaqa.
Y: Chay clasellam.
D: Aaa chay clasellam manam kanchu mas… nogal poncho, curro poncho, oje ponchu; chay llamakunamantaruwayta nogal blanco nogalta, pero igual kay oveja nogal poncho iguallamn, igualllam, chay iskay kinsa colorllam pochoqa… chay hawa cosapaqa pero no mas kantaqchu.
Y: Costalkuna ima…
D: Costalpas kan mas… costal todfo colormantan kan
Y: Man claseyuqchu kan?
D: Mana clseyoqchu.
Y: Mmm… y sinpakunari claseyoqchu?
D: Sinpakunapas kan kimsa claseyoq, tawa clasemanta.
Y: A ver, kay sinpa watukunata, kaytaqa niwankiña miki.
D: Sinpa watu? ¿Para amarrar el cabello?
Y: Ajá, qayka claseoq kachkan?
D: Uq clasellamantam chayqa riki, yanallamanta; wakinqa hibnataqmi chawpiuchanman qenqochanwan, nata, ruyaqchata, o sea rosadochata, pukachatapas o verdechatapas, chawpichanpi qenqochata, qenqochapas o qochachapaqpas.
Y: Kay nari… kay kay kay iman sutin kaypaqa?
D: Kaypa?
Y: A.
D: Mongas…
Y: Imanasqa kay mongaspi uq clase dibujukuna kachkan?
D: Chgulla colorllam kaypiqa kachkan, chulla color hawaqallam chayqa mana Kimi.
Y: Kaypiqa uq diubujukuna kachkabn… imanasqataq?
D: Kachkan yá, chayqa riki uq clase hawataqmi chayqa.
Y: Uq clase haway, no?
D: Mmm, uq clasem chayqa.
Y: Imapaqtaq valen chay?
D: Chayqa señorakunapa wali watananpaq miki.
Y: Imamantataq ruwasqa kachkan?
D: Algodón… algodonlla mininpas y (runapaq) pero chaypi ya kachkan ( ) chaypipas sachacha, qochacha, llamacha, runacha… chayllam… Wakinqa suma sumaqchatam (. ) dibujan.
Y: Ima herremientakunawantaq…
D: Chaytapas haway kallwachawan illiwchawan.
Y: Pero kayqa mana igual ruwasqachu.
D: Mana iskay law /z/ chulla illawilla miki, uq lawllanta aqllan.
Y: Punchukunari kayka partiyuq kachkan?
D: Listan, listanqa ya yaykun iskayllapas kimsachallapas.
Y: Chayri ribete, no?
D: Ribete patanpi kaq chayqa riki.
Y: Y mayqentaq listanri?
D: Kay riki.
Y: A yá, o sea las líneas de color, no?
D: Patanpipas chanallatan ribetinoas.
Y: Hayka colorataq yaykun punchukunapi?
D: Punchupiqa oqeqa riki uq iskay colorlla, iskay colorpas q colorllapas.
Y: Ya, wakin punchukunapiri hayka color…?
D: Wakinpipas chaynballam.
Y: A chaynallan, manam lliklla hinachu.
D: Mana mana lliklla hinachu.
Y: Lliklla hina suma sunaqchu.
D: Mana, punchupi chaynalla miki.
Y: Nadapas dibujuchu kan?
D: Mana.
Y: Imanasqa?
D: Mam pin aqllanchu kaytaqa dibujutaqa.
Y: Pero imanasqa mana aqllayta munankuchu?
D: Mana ya gustankuchu chaytaqa.
Y: Lutyupaq poncho otra clase chiki kahkan
D: A qonqarusqanchi, chaypas chaypas alpacallamanta yanamanta, lutullapaqmi chayqa, lutullapi, (yanqa) qinakunkuchu… chaymanpas yaykun moraducha celestica.
Y: Kay moqoyki kaq parchi iamn sutin?
D: Remendasqa.
Y: Chaynallachu? Chay sikipiri kaq?
D: Lo mismo.
Y: Pero chaynatachu ruweanku pantalonta?
D: Chaynata yá… mosoq kaptinpas chaynallata.
Y: Qayka clase pellonkuna kachkan?
D: Pellonmanqa segunmi hinanku llapan clase colortapas: oqeta, ruyaqta, yanata, chumpita
Y: Tawa colorllata? Na… natari costalkunapa?
D: Kanchu costalpaqa.
Y: Fresadakunapa
D: Ima aqllaynin?
Y: Ima color, ima clase kachkan?
D: Frasadananqa riki wualquier colormi yayjun.
Y: Mana claseyuqchu kan?
D: Pero cualquier color miki yaykun… mas ima clasepas… chaymi chay cualquiera color… chay… yanapas, verdepas, ruyaqpas, pukapas, kuskallaps yakun; chay walquiera riki.
Y: Ya, pero dibujo yakunkuchu?
D: Yaykunyá.
Y: Pero lliklla hina dibujukuna utaq otra claseyuq kachkan?
D: Mana, mana llikllapaqa hinachu uqman dibujukuna chaypiqa, uq clase dibujukuna chayqa.
Y: Ima dibujukuna chaykunaqa?
D: Chaypi (eva queso), qenqo, palmari hinahuchu, llama. Allqochakuna.
D: Chaymanta?
D: Hina kikiy fresadapi letrantataq, sutikunapas.
Y: Ñoqataqa uqw uq pukiano warmni willawarqa: ñoqaqa kay chunpita ruwaean manan waway unqukunanpaq, chayraykun chueachkani niwarqa.
D: Waway unqukunaoaq nispan?
Y: Mana unqukunapaq.
D: Así?
Y: Chayraykiu ñoqa yachayta munachkabni: icha kaypi chaynata ruwanku?
D: Mana, mana, mana wawan unqukunanpaq churanchu.
Y: Pero manachu ima proteccionpaq churakunkichik?
D: Ma, mana mana chaytaqa.
Y: Chayqa gustollapaq?
D: Mmm.
Y: O sea sumaq kanallanpaq?
D: Ajá. Chayllapaqmi.
Y: Kay hinakunata icha /z/ ruwachkanku?
D: Chaynakunata?
Y: An.
D; Waq (puchkay) wali watullapaq chayta riwankiu.
Y: Kaypa iman sutin?
D: Ribete.
Y: Kayri?
D: Kunka.
Y: Kay serasqari.
[ fin de la transcripción conservada, al parecer el resto de las páginas se han perdido]

Comentarios
Publicar un comentario
No se permiten comentarios anonimos, incendiarios, agresivos, despectivos, degradantes ni ad hominem de ningun tipo. Se requieren comentarios bien pensados. Las discrepancias deben ser debidamente sustentadas y no basarse en generalizaciones. Hawansuyo no trata de convencer a nadie de nada y estamos seguros que nos equivocamos a cada rato.