Prólogo para Mach’aqway harawi, de Isaac Soto Gamarra . Charles M. Pigott,

 

 

Kunan pacha, musuq qellqaqkuna unay simipi paqarishanku. Paykuna runasimita yapaypa kallpachanku, unay yachaykunata p’unchawkunanchispaq t’ikraspa, ñawpa. pachata hamuq pachakunawan wataspa. Isaac Soto Gamarra huk harawiq kan, Antipa siminta uyarisqankunawan, rikusqankunawan, kawsasqankunawan, qarpan. Ichaqa, mana rikusqankunallata qellqanchu, lirpupa uyallanpihina; harawiq chaykunamanta hamut’anpas, lirpupa waqtanman qhawaspa.
 
Chaymi, paypa kawsasqankunamanta qarpasqa allpaman hamut’ayninkunapa k’anchariyninta mast’arinpas, intihina. Kawsaywan hamut’aypa tinkunakuynin, unu- k’anchaypa tinkunakuyninhina, imaymana t’ika harawikunata paqarichin, wiñachin, misk’i q’apayninkunata ñawinchaqkuna muskhinankupaq, runapa kaqninman haykunankupaq.
 
Kay musuq mayt’un Isaac Soto Gamarrapa, Mach’aqway harawi, rikuchiwanchis imayna llapan t’iqsimuyupi tiyaq runakuna pachamamamanta paqarisqanta, imayna llapanchispa kawsasqanchis allpantin wiñarisqanchista. Chayhina, Soto Gamarra mamapachapa imaymana Tawantinsuyupi kashaq uywankunawan rimarin: ukhu pachapi k’uyukoq mach’aqway, hanaq pachapi phawariq kuntur, sarapi puñuq hut’uskuru, q’ocha patapi tiyaq washwa, sach’amanta qhawariq urpi. Paykunawan tinkunakuspa, Soto Gamarra mamapachata takirichin.
Apukunapa uywankunapa kaqninpi, Soto Gamarra kikin runapa kusikusqanta, ñak’arisqanta lirpurichin. Chaymi, hut’uskurumanta:
 
“Hut’uskurucha
Suchuqkurucha
Yacharachiway
Imaynatas puripakuyman
Mana pipas saruchakuwananpaq
Mana maypas panpachakuwananpaq”
 
Hut’uskuruwan rimanakuspa, Soto Gamarra Antirunapa qonqasqanta, hawanchasqanta, saruchasqanta qhawachiwanchis. Hoq harawikuna runasimi rimaq pusaqkunata raymichanku, Arguedaswan Tupaq Amaruhina, unay pachaman k’uskispa, musuq ñankunata qhepa pachakunaman hasp’inanpaq, ch’aki purunkunamanta q’omer llanllareq chakrakunaman ayllukunata purichinankupaq.
 
Mana reqsisqalla runakunallamanta qellqanchu Soto Gamarra; harawiqpa khuyasqa masinkunatapas raymichashan, “Uyarikusallaykin mamay”, “Yuyaypakuni”,“Retratuchayki” harawikunapihina. Chaymi, mana Tawantinsuyumanta kaq runakunapas harawikunapi reqsikunayku: llapanchis khuyaptinchis, llapanchis asiptinchis, llapanchis ñak’ariptinchis.
 
Chayniraq, Soto Gamarra Tawantinsuyuta hoq llaqtakunawan watanpas. “Weqey atipasqa Bogota llaqtapi”, “Tutantin paraykuna” harawikunapi Colombia suyuman phawanchis, kunturhina. Ñawinchaq chayrayku yachakun, runasimi llapan t’iqsimuyumanta rimayta atisqanta, mayqinsimihinapas; harawiqqa, qhechwa runakunapa kikin yachayninta raymichaspapas, llapan t’iqsimuyupi tiyaqkunata mak’allin, wawqe panakunahina:
 
“Kay hatun wiñariq qochapas lluypaqmi hatarimun
Khaynaniraq wiksanpi sumaq imaymana
challwakunata poqorichinqa llapanchispaq
Mana maqanakuspa rakinakunanchispa”
 
Illapa, wayra, ch’aska, killa llapanchispa hananchismanta imaymananiraqpa raqhaqhaqhasqan-, phukusqan-, lliphllisqan-, k’ancharisqanhina, Mach’aqway harawipi Soto Gamarra reqsichiwanchis, llapan ayllukunapa yachayninkuna mana rakinakuwananchischunchu.

Charles M. Pigott,

Universidad  de Strathclyde, Reino Unido